Nobelprijswinnaar trots op Groningen

Nobelprijswinnaar trots op Groningen

Nobelprijswinnaar trots op Groningen

De Nobelprijs voor scheikunde is sinds 2016 verbonden met Groningen. Ben Feringa ontvangt hem 10 december 2016, samen met Sir Fraser Stoddar en Jean-Pierre Sauvage. De hoogleraar Organische Chemie aan de Rijksuniversiteit Groningen gaat door met zijn onderzoek, maar geeft net zo graag hoorcollege voor een groep eerstejaars studenten.

Het leven is veranderd voor professor Feringa. Een beetje dan. Hij fietst nog steeds naar zijn werk, besteedt zijn tijd nog steeds in het lab en bereidt nog steeds zijn colleges voor. Maar het lijkt wel of iedereen iets van hem wil. Interviews, oneliners, soundbites. Maar ook een handtekening en een selfie. ,,Ik kom net terug uit China, waar ik vijf lezingen gaf voor honderden studenten. Ze wilden allemaal op de foto. Ik voelde me net een popster. Heel bizar.’’

Feringa is wereldnieuws, dankzij een uitvinding die hij jaren geleden al deed en sindsdien constant verbetert. Hij ontdekte een manier om een deel van een molecuul onder invloed van licht te laten draaien. De nanomotor was geboren, een motortje ter grootte van een miljoenste van de dikte van een haar, met mogelijkheden van schier oneindige omvang.

Science fiction dichterbij

,,Je kunt aan van alles denken. Een motortje dat via de bloedbaan medicijnen precies daar brengt, waar ze moeten werken. Maar ook oppervlakten die zichzelf kunnen repareren, materialen die van vorm kunnen veranderen. We weten het niet. Dat hoeft ook niet. Wij doen fundamenteel onderzoek. De uitvinder van de elektromotor kon ook niet bevroeden dat die nu in wasmachines, ventilatoren en nog veel meer wordt toegepast.’’

Die vergelijking zou wel eens meer hout kunnen snijden dan we nu denken. Dat is ook de mening van het comité dat de Nobelprijs aan Feringa uitreikte. De potentie van de nanomotor in de geneeskunde en de industrie is immens. Al vergt het nog heel wat fundamenteel onderzoek om stapje voor stapje dichter bij toepassingen te kunnen komen die nu nog science fiction zijn.

Frustratietolerantie

Ben Feringa is er zelf al sinds 1984 zoet mee. In dat jaar keerde hij na een uitstap in het bedrijfsleven terug naar de Rijksuniversiteit Groningen, waar hij in 1978 gepromoveerd was . ,,Het werk bij Shell in Amsterdam en Engeland was prachtig. Maar ik miste het fundamentele onderzoek. En ik wilde graag werken met studenten. Toen er in Groningen een juniorplek vrij kwam bij het organisch chemisch laboratorium, hoefde ik niet lang na te denken.’’

Het vergt een hoge frustratietolerantie, het onderzoek dat Feringa en zijn studenten en promovendi verrichten. ,,Het is een kwestie van volharding, van doorzetten. Je moet niet te bang zijn om fouten te maken, want daar leer je juist van. De experimenten laten je soms verdwalen, en soms kom je erdoor op plekken die je nog niet kende. En dan heb je een Eureka-moment. Dat geeft echt een kick. Ik voel me soms een ontdekkingsreiziger. Ik maak vaak de vergelijking met Abel Tasman, die vlakbij, in Lutjegast, werd geboren. Hij ontdekte Tasmanië en Nieuw-Zeeland, maar dat was vooraf echt niet zijn bedoeling.’’

Onderzeeër in de bloedbaan

Dat bijzondere gevoel had Feringa in 1999, toen hij zag dat de door hem gecreëerde molecuul – heel langzaam, maar toch – een rondje om zijn as draaide. Dat proces duurde ongeveer een uur. Twee jaar geleden had de Nobelprijswinnaar zijn nanomotor zo verbeterd, dat hij 12 miljoen rotaties maakte in een seconde.

De wereld van de chemie las in 2011 met open mond hoe Feringa het voor elkaar had gekregen om met vier nanomotors een ‘nanocar’ te maken, die over een oppervlak kon rijden. ,,We onderzoeken nu hoe we een ‘nanoduikboot’ extra taken kunnen geven, zodat die bijvoorbeeld medicijnen kan vervoeren en uitgeven waar nodig.’’ Dat onderzoek doet de chemicus in nauwe samenwerking met het Universitair Medisch Centrum Groningen.

We onderzoeken nu hoe we een ‘nanoduikboot’ extra taken kunnen geven, zodat die bijvoorbeeld medicijnen kan vervoeren en uitgeven waar nodig.’

Trots op Groningen

Feringa heeft Groningen wereldwijd op de kaart gezet, zou je kunnen zeggen. Zelf is hij daar wat bescheidener in. ,,Nou ja, we hebben laten zien dat je niet aan Harvard of Oxford hoeft te werken om de Nobelprijs te kunnen winnen. Maar in wezen stond Groningen in de wereld van de scheikunde al lang op de kaart. Bekend om excellent onderzoek. Dat was één van de redenen voor mij om juist hierheen te komen om een onderzoeksgroep op te zetten. Die Nobelprijs is ook voor mijn onderzoeksgroep, mijn faculteit, de hele Rijksuniversiteit.’’

Ondanks verschillende aanbiedingen van topinstituten in de wereld, bleef Feringa zijn stad trouw. ,,Dat heeft te maken met de stabiele situatie, die essentieel is om toponderzoek te kunnen doen. Voor mijn gezin – en daarom dus ook voor mij - was het veel beter om hier te blijven. De omgeving waarin ik werk, werkt ook in mijn voordeel. De collega’s, de ongekende faciliteiten op de Zernike Campus en de mogelijkheden die hier liggen, maken dat wij een sterke concurrentiepositie hebben in de wereld. Ik ben echt trots op Groningen.’’

En straks staat hij gewoon weer hoorcollege te geven, aan groepen eerstejaars studenten. ,,Of de zalen nog voller zullen zitten? Geen idee. Ik hoop het. Dat is wel het doel dat ik heb, sinds ik de Nobelprijs won: om meer mensen te interesseren in de chemie en de fundamentele wetenschap. Ik merk dat veel buitenlandse chemici hier willen promoveren. Dat is alleen maar mooi. Zo blijft Groningen de absolute top op het gebied van de scheikunde.’’

Feringa Buillding

Nobelprijswinnaar Ben Feringa krijgt een gloednieuw gebouw naar zich vernoemd (Feringa Building) op de Zernike Campus in Groningen. Het nieuwe gebouw wordt onderdeel van de faculty of Science and Engineering. Feringa is hoogleraar Synthetische Organische Chemie aan het Stratingh Institute of Chemistry, dat ressorteert onder die faculteit.